5. Wrocław

Katedry Metod Numerycznych Instytutu Matematycznego Uniwersytetu Wrocławskiego, kierowany przez S. Paszkowskiego, w którym główną rolę odgrywali K. Jerzykiewicz i J Szczepkowicz. W latach 1968-1972 wyprodukowano 179 maszyn Odra 1204, z czego 114 egzemplarzy wyeksportowano. W wielu krajach (np. w Czechosłowacji) powstawały kluby użytkowników tej maszyny. ówczesna jej popularność to na pewno zasługa przemyślanego projektu, dobrego wykonania i świetnego oprogramowania. Seryjna produkcja maszyn cyfrowych w Elwro nie byłaby możliwa bez odpowiedniej technologii i aparatury kontrolno-pomiarowej. Od samego początku przywiązywano więc duże znaczenie do: opracowania i wdrożenia najważniejszych procesów technologicznych związanych głównie z produkcją bębnów, łączówek i pakietów, oraz opracowania i budowy elektronicznych przyrządów pomiarowych do kontroli pamięci i pakietów. W trakcie prac nad maszyną Odra 1204, jeszcze przed opracowaniem translatora języka Algol, Komisja Oceny Maszyn Matematycznych stwierdziła, że oprogramowanie tej maszyny jest bardzo ubogie w porównaniu z oprogramowaniem maszyn zachodnich. Zdawano sobie jednocześnie sprawę, że nadrobienie tego braku w krótkim czasie nie jest możliwe. Zaczęto więc rozważać możliwość zbudowania maszyny, która byłaby w stanie akceptować oprogramowanie jednej z maszyn zachodnich. Na początku 1967, wyjechała do Anglii grupa, której celem było przeprowadzenie rozmów z zainteresowanymi firmami zachodnimi. Ostatecznie wybrano firmę ICT (późniejszą ICL) oraz jej maszynę serii 1900. W wyniku zawartego porozumienia, ICL przekazała Elwro dokumentację logiczną maszyny ICL 1904 oraz taśmy z pełnym oprogramowaniem podstawowym i użytkowym, w tym komplet testów kontrolnych (nie przekazano jedynie dokumentacji technicznej pakietów i pamięci ferrytowej). Maszynę Odra 1304, zgodną z ICL 1904, budowała ta sama grupa, która konstruowała maszynę Odra 1204. Pierwsze maszyny z tej serii wyprodukowano w 1970 roku i stwierdzono ich pełną zgodność z maszyną ICL 1904. Uruchomienie produkcji tej maszyny było utrudnione z tego względu, że, w porównaniu z wcześniejszymi modelami maszyn Odra, wzrosła liczba urządzeń zewnętrznych. Doszły: czytnik kart, drukarka wierszowa, multiplekser, terminal. Z pomocą przyszły inne zakłady w kraju, które pojęły się produkcji tych urządzeń - wkrótce stały się one ich samodzielnymi eksporterami. Następnie zaczęto produkować maszyny Odra 1305 i Odra 1325, w których wykorzystano technikę układów scalonych. Model maszyny Odra 1305 został utworzony w IMM PAN w Warszawie, na podstawie projektu struktury logicznej opracowanego przez wspólny zespół projektantów z IMM i Elwro. Natomiast prototyp tej maszyny, opracowany od nowa w biurze konstrukcyjnym zakładów Elwro, został oparty na nowszej bazie elementowej, na zmodyfikowanej strukturze logicznej i na zupełnie nowej konstrukcji mechanicznej. Właśnie ten prototyp został wdrożony do produkcji seryjnej w Elwro. Łącznie wyprodukowano 587 egzemplarzy maszyn z serii Odra 1300. Umożliwiło to informatyzację całych branż, takich jak budownictwo, kolei, oraz instytucji, takich jak GUS, WUSy i szkoły wyższe. Maszyny te, rozbudowane o multipleksery i terminale, posłużyły na początku lat siedemdziesiątych do zbudowania pierwszego w RWPG abonenckiego systemu wielodostępnego. Na początku 1968 roku, w Moskwie, w dwustronnych rozmowach na najwyższym szczeblu gospodarczym, strona radziecka wymusiła na stronie polskiej zaniechanie produkcji maszyn z serii Odra 1300 i podjęto decyzję o współpracy i budowie w państwach RWPG Jednolitego Systemu maszyn cyfrowych, wzorowanych na maszynach IBM 360. Zakładom Elwro przypadła w udziale produkcja maszyn R30, według projektu opracowanego w IMM w Erewaniu (Armenia). Projekt ten odbiegał od nowszej technologii stosowanej przy produkcji maszyn z serii Odra 1300. Dlatego opracowano w Elwro (nie bez protestów strony radzieckiej), pod kierunkiem Bogdana Kasierskiego, zupełnie nowy projekt tej maszyny, programowo zgodny z pozostałymi maszynami Jednolitego Systemu (RIAD), lecz o parametrach technicznych kilkakrotnie wy Przez wiele lat po II Wojnie Światowej, środowisko akademickie Wrocławia działało wspólnie. Dotyczy to zwłaszcza matematyków. Środowiskowe seminarium matematyków, tzw. „wtorki”, odbywało się o ustalonej porze, we wtorki o godzinie 11.00, i gromadziło wszystkich matematyków z miasta i okolicy, jak również odwiedzało je wielu gości z kraju i z zagranicy. Podobnie było z seminarium „Metody numeryczne i graficzne”, kierowanym przez Mieczysława Warmusa, które powstało w połowie lat pięćdziesiątych. Wcześniej, na początku lat pięćdziesiątych, w Instytucie Matematycznym PAN, Oddział Wrocławski, zostaje utworzone laboratorium obliczeniowe, wyposażone w arytmometry ręczne i elektryczne. Na seminarium przedstawiano wyniki własnych prac oraz studiowano dostępną literaturę poświęconą budowie i programowaniu maszyn cyfrowych. Ukazuje się pierwsza w języku polskim książka poświęcona metodom numerycznym: J. Łukaszewicz, M. Warmus, Metody numeryczne i graficzne, PWN, Warszawa 1956. Pod koniec lat pięćdziesiątych powstają Zakłady Elektroniczne Elwro, w których podejmują pracę entuzjaści komputerów ze środowiska wrocławskiego, a na Uniwersytecie i Politechnice zaczynają powstawać placówki naukowo-dydaktyczne, przygotowujące kadrę dla tych zakładów oraz dla innych placówek wyposażanych w komputery produkowane przez Elwro.

5.1 Uniwersytet Wrocławski

Z inicjatywy dyrektora Instytutu Matematycznego Uniwersytetu Wrocławskiego, Edwarda Marczewskiego, w 1962 roku zostaje utworzona w tymże Instytucie Katedra Metod Numerycznych (KMN), w której, a w połowie tego roku, zainstalowano angielską maszynę Elliott 803. Była to wówczas jedyna maszyna cyfrowa seryjnej produkcji pracująca w polskim szkolnictwie wyższym i zarazem jedyna taka maszyna na Dolnym Śląsku. Kierownikiem KMN zostaje Stefan Paszkowski. W tym samym roku, na studiach matematycznych zostaje utworzona sekcja (specjalność) metod numerycznych, obierana po drugim roku. Sekcja metod numerycznych na Uniwersytecie Wrocławskim powstała jako druga z kolei w Polsce uniwersytecka specjalność informatyczna, w rok po analogicznej sekcji warszawskiej. W 1969 roku KMN IM UWr zostaje wyposażona w maszynę Odra 1204.
W 1970 roku, w miejsce KMN, zostaje utworzony Zakład Metod Numerycznych i Maszyn Matematycznych (kierownikiem zostaje Roman Zuber) oraz Centrum Obliczeniowe (kierowane przez Ryszarda Wronę). W 1975 roku na Wydziale Matematyki, Fizyki i Chemii powstaje samodzielny Instytut Informatyki. Na sekcji numerycznej początkowo są kształceni przede wszystkim numerycy. Absolwenci tych studiów początkowo znajdują pracę w ZE Elwro, w placówkach ZETO, w uczelniach wyższych, zwłaszcza wrocławskich, w przemyśle okrętowym. W 1975 roku zostaje utworzony odrębny kierunek studiów informatycznych.
W pierwszych 10 latach istnienia KMN, pracownicy Katedry wykonali ponad tysiąc prac naukowych i usługowych dla wyższych uczelni, instytutów PAN, biur projektowych, przedsiębiorstw i fabryk w zakresie tworzenia oprogramowania maszyn cyfrowych i szeroko rozumianych metod numerycznych. W pierwszej dziedzinie należy wymienić współpracę z ZE Elwro. Opracowano m.in. autokod Most 1 dla maszyny Odra 1003, a dla maszyny Odra 1204: dwie realizacje języka Algol 60 i ich translatory, system operacyjny MASON i bibliotekę około 200 podstawowych algorytmów numerycznych. W drugiej zaś dziedzinie należy wymienić wieloletnią współpracę ze Zjednoczeniem Węgla Brunatnego w zakresie planowania wydobycie węgla w kopalniach odkrywkowych. W pierwszym okresie istnienia KMN, prowadzone badania naukowe dotyczyły teorii i praktyki metod numerycznych (w tym takich działów, jak: aproksymacja - S. Paszkowski, równania różniczkowe - R. Zuber, badania operacyjne - Jerzy Kucharczyk i Maciej M. Sysło, statystyka matematyczna - Anna Bartkowiak) oraz metod programowania (pierwszy w Polsce podręcznik do programowania w języku Algol 60 S. Paszkowskiego, konstrukcja translatorów języków programowania, systemów operacyjnych, oprogramowania użytkowego i narzędziowego - Krystyna Jerzykiewicz i Jerzy Szczepkowicz). Wiele prac i obliczeń naukowych wykonali na maszynach w Katedrze pracownicy innych placówek naukowych. Jednym z najaktywniejszych był Jerzy Woronczak z Wydziału Filologii Polskiej, który za pomocą komputera tworzył najróżniejsze słowniki. Katedra była inicjatorem serii wydawniczej w Państwowym Wydawnictwie Naukowym pt. „Podstawowe algorytmy numeryczne”, w której ukazało się pięć książek. Rozpoczęto współpracę również ze szkolnictwem średnim.
Już w 1964 roku, w III Liceum Ogólnokształcącym we Wrocławiu, zostaje utworzona klasa, w której są prowadzone zajęcia nt. „Programowanie i obsługa maszyn cyfrowych” według programu opracowanego przez S. Paszkowskiego. Zajęcia praktyczne przy komputerze były prowadzone w Katedrze. Wielu absolwentów tej klasy pracuje do dzisiaj w obecnym Instytucie Informatyki. Instytut bierze również udział w kształceniu nauczycieli informatyki. W Instytucie z czasem powstał zespół, kierowany przez M. M. Sysło - zespół zajmuje obecnie czołową pozycję w kraju w dziedzinie powszechnej edukacji informatycznej.

5.2 Politechnika Wrocławska

Początki informatyki na Politechnice Wrocławskiej są związane z osobą Jerzego Bromirskiego, wtedy pracownika naukowego Wydziału Łączności. W latach 1959-1961, włączył się w prace projektowe i był pierwszym głównym konstruktorem maszyn matematycznych w zakładach Elwro. W tym okresie zbudowano pierwsze maszyny, Odra 1001, 1002 i 1003. Ta ostatnia była pierwszym, seryjnie produkowanym polskim komputerem. J. Bromirski był również inicjatorem utworzenia w 1962 roku na Wydziale Łączności specjalność maszyny matematyczne, która miała przygotowywać odpowiednie kadry dla przemysłu komputerowego. W1963 roku zostaje utworzona Katedra Konstrukcji Maszyn Cyfrowych (wyposażona w komputer UMC-1), którą kieruje do 1968, do czasu przejścia do nowo tworzonego Instytutu Cybernetyki Technicznej. W 1965 roku, powstaje w Politechnice ogólnouczelniany Ośrodek Obliczeniowy, wyposażony początkowo w komputer Odra 1003, a później - Odra 1013 i Odra 1204. W 1971 roku, Ośrodek zostaje przekształcony w samodzielną jednostkę organizacyjną. Kierownikiem Ośrodka i Centrum był przez długie lata Jerzy Battek. Ośrodek, a później Centrum, podobnie jak inne tego typu placówki uczelniane pełniło podwójną rolę - było zapleczem komputerowym dla zajęć dydaktycznych i badań naukowych w uczelni, a jednocześnie wykonywano w nim wiele prac na rzecz przemysłu. Jeden z największych projektów dotyczył optymalizacji wydobycia i transportu węgla brunatnego. Na początku lat siedemdziesiątych, w Centrum Obliczeniowym powstaje pierwszy w polskich uczelniach wielodostępny system komputerowy na bazie komputera Odra 1304. W następnych latach, w Politechnice Wrocławskiej zostaje utworzona Międzyuczelniana Sieć Komputerowa, a później - Krajowa Akademicka Sieć Komputerowa.

5.3 ZE Elwro we Wrocławiu

Wrocławskie Zakłady Elektroniczne Elwro, obecnie ZE Elwro, zostały utworzone dnia 6 lutego 1959 roku. Pierwszym dyrektorem Elwro był Marian Tarnkowski, który z wielka determinacją dążył do uruchomienia produkcji maszyn matematycznych. Początkowo jednak, ze względu na brak przygotowania do takiej produkcji oraz dla zapewnienia regularnego dopływu środków finansowych do zakładu, rozpoczęto seryjną produkcję innych elementów elektronicznych: przełączników kanałów i zespołów odchylania do odbiorników TV oraz głowic UKF. Ponieważ w tym czasie istniały już silne zespoły projektantów, konstruktorów i budowniczych maszyn liczących w Warszawie, postanowiono tam wysłać przyszłych konstruktorów komputerów w Elwro po naukę. Do Warszawy wyjechały więc dwie grupy pracowników Elwro, jedna - do ZAM PAN, kierowanego przez L. Łukaszewicza, a druga - do IBJ PAN, gdzie szkolenia prowadził R. Marczyński. Po powrocie, przeszkolone osoby utworzyły Biuro Konstrukcyjne, którym początkowo kierował Jerzy Bromirski, a następnie - Zbigniew Wojnarowicz. Celem prac Biura było przygotowanie maszyny cyfrowej do produkcji. Początkowo miał to być przelicznik S-1, opracowany w ZAM PAN.
W trakcie sporządzania dokumentacji konstrukcyjnej tego urządzenia poczyniono wiele zmian i usprawnień w pierwotnym projekcie - tak rozpoczęły się prace nad budową modelu maszyny cyfrowej Odra 1001, pierwszego komputera stworzonego w Elwro. Wykorzystano w niej bęben pamięci zaproponowany przez R. Marczyńskiego z IBJ PAN, zwiększając jego pojemność z 512 do 2048 słów. Maszyna ta powstała w zawrotnym tempie, w ciągu jednego roku. Niestety, ze względu na jej dużą zawodność, nie nadawała się ona jeszcze do seryjnej produkcji. Podobnie było z następnym modelem, Odrą 1002, która miała już lepsze parametry, ale nadal nie nadawała się do seryjnej produkcji (egzemplarz tej maszyny znajduje się w Muzeum Techniki w Warszawie).
Kontynuując prace nad udoskonalaniem maszyn typu Odra, dyrekcja Elwro doszła do wniosku, że maszyna UMC 1, której model został opracowany w Zakładzie Konstrukcji Telekomunikacyjnych i Radiofonii Politechniki Warszawskiej, kierowanym przez A. Kilińskiego, nadaje się do produkcji. Jej produkcję przygotował zespół konstrukcyjno-technologiczny pod kierunkiem Eugeniusza Bilskiego, wspomagany pracownikami ZKTiR PW. W latach 1962-1964 wyprodukowano 25 egzemplarze maszyny UMC 1, z których jedna została wyeksportowana na Węgry. Należy podkreślić, że montaż i uruchamianie maszyn odbywało się już nie w laboratoriach badawczych, lecz na wydziale produkcyjnym, wyposażonym w urządzenia technologiczne do starzenia, selekcji i pomiarów elementów i podzespołów maszyn. Była to więc jedna z pierwszych w Europie przemysłowa produkcja maszyn cyfrowych.
Równolegle z uruchamianiem maszyn UMC 1, w Elwro rozwijano model maszyny Odra 1003, bardzo dojrzałej konstrukcji, o dużych walorach użytkowych i uwzględniającej technologiczne wymogi produkcji. W latach 1963-1966 wyprodukowano 42 egzemplarze Odry 1003. W 1966 roku, produkowano już model Odry 1013, która oprócz pamięci bębnowej miała również pamięć ferrytową o pojemności 256 słów, dzięki czemu ta maszyna była dwa razy szybsza niż jej poprzedniczka - w tym czasie była to jedna z najlepszych maszyn w RWPG.
Z ogólnej liczby 84 maszyn wyprodukowanych w latach 1966-1967, 53 egzemplarze wyeksportowano. Twórcami maszyn Odra 1001 - 1013 byli: w zakresie logiki - Thanasis Kamburelis, techniki układów logicznych - Andrzej Zasada, pamięci bębnowej i ferrytowej - Janusz Książek, konstrukcji mechanicznej - Jakub Markiewicz, konstrukcji bębnów i łączówek - Andrzej Niżanowski. Całość prac koordynował Jan Markowski. Od początków tworzenia pierwszych maszyn, w Elwro doceniano znaczenie właściwego oprogramowania tych maszyn oraz doradztwa w zakresie ich właściwego wykorzystania.
W tym celu, już w 1959 utworzono Pracownię Matematyczną, a w 1961 roku powstał Ośrodek Zastosowań Maszyn Cyfrowych (OZMC), których pierwszym kierownikiem został Roman Zuber. W OZMC opracowano obszerna bibliotekę programów i podprogramów dla maszyn Odra 1003 i 1013 oraz, pod kierunkiem J. Szczepkowicza, autokod MOST 1 dla tych maszyn. Pracownicy OZMC opracowywali również programy użytkowe, udzielali konsultacji innym programistom i demonstrowali walory tych maszyn na licznych targach i wystawach. W Elwro w latach sześćdziesiątych, poza maszynami UMC i Odra, wyprodukowano również dwie maszyny ZAM 21 na podstawie dokumentacji otrzymanej z IMM PAN w Warszawie - maszyny te miały jednak dużą zawodność, nie skierowano więc ich do produkcji, oraz 50 egzemplarzy analogowej maszyny ELWAT 1, skonstruowanej wspólnie z Wojskową Akademią Techniczną - zapotrzebowanie jednak na maszyny analogowe nie było zbyt duże i produkcję maszyn ELWAT 1 zakończono w 1969 roku.
Równolegle, konstruktorzy maszyn Odra 1003 i 1013, wzmocnieni nową grupą inżynierów, wychowanków A. Kilińskiego z Politechniki Warszawskiej, pracowali nad Odrą 1204 - nowym modelem maszyny cyfrowej. Głównym architektem tej maszyny był T. Kamburelis. Parametry tej maszyny znacznie przewyższały parametry Odry 1013 - była to maszyna mikroprogramowana i zastosowano w niej dużą, jak na tamte czasy, pamięć ferrytową - 16K (32K lub 64K) słów 24-bitowych. Była wyposażona m.in. w system operacyjny i Język Adresów Symbolicznych (JAS) oraz translator języka Algol. Oprogramowanie tej maszyny opracował zespół zższych od parametrów R30. Nowy polski projekt został przyjęty pod nazwą R32 i wdrożony do produkcji w Elwro. Wyprodukowano ponad 150 maszyn tego typu. Zapoczątkowało to nowy okres w historii zakładów Elwro, który zakończył się ... całkowitym zaprzestaniem produkcji komputerów w Polsce.



	Nie jesteś zalogowany...	poniedziałek, 6 październik 2008 17:50:39