Pafnutij L. Czebyszew, ur. 16 maja 1821 w Okatowie (małe miasteczko na zachód od Moskwy) w Rosji, zm. 8 grudnia 1894 w St Petersburgu - wielki matematyk rosyjski.
Dokonał wielkich odkryć w dziedzinie teorii liczb, teorii prawdopodobieństwa, w analizie matematycznej oraz w zastosowaniach matematyki. Pochodził z zamożnej szlachty rosyjskiej. Matka Agrafena Iwanowa Pozniakowa, ojciec Lew Pawłowicz Czebyszew. , oficer armii rosyjskiej, weteran wojen napoleońskich.
Pafnutij był jednym z dziewięciorga dzieci. Początkowe nauki pobierał w domu. W tym czasie biegle opanował francuski, co potem w naturalny sposób zachęciło go do odwiedzin Francji, gdzie zawarł znajomość z wybitnymi matematykami.
W roku 1832 rodzina przeniosła się do Moskwy; tu Pafnutij kontynuował naukę w domu, ale jego nauczycielem był już wybitny matematyk i popularyzator tej nauki w Rosji, P. N. Pogorelski. W roku 1837 Pafnutij rozpoczął studia matematyczne w Uniwersytecie Moskiewskim. Okazał się studentem wybitnym. W 1841 ukończył pierwszy etap studiów pisząc pracę dyplomową pod kierunkiem Mikołaja Braszmana, wybitnego specjalisty od zastosowań matematyki.
Po ukończeniu studiów wyjechał do Francji. Tu też publikował swoje pierwsze prace - i wiele następnych. W 1846 roku uzyskał magisterium i w tymże roku opublikował swoją pierwszą pracę z teorii prawdopodobieństwa. Jego rozprawa doktorska powstała w zarysie już w roku 1843; obronił ją w uniwersytecie w St. Petersburgu w roku 1849, w wieku 28 lat. Dwa lata wcześniej podjął pracę w tej uczelni. Jego zainteresowania skierowały się wówczas ku teorii liczb; opublikował z tej dziedziny kilka znakomitych rozpraw, tej dyscypliny dotyczyła też jego rozprawa doktorska, która przyniosła mu prestiżową nagrodę Akademii Nauk.
W roku 1850 Czebyszew uzyskał stanowisko profesora nadzwyczajnego . W dwa lata potem odbył podróż do Francji, Niemiec i Anglii. W trakcie tej podróży nawiązał kontakty osobiste z plejadą najwybitniejszych matematyków europejskich - a więc i światowych - owych czasów. Od tej pory wyruszał w długie podróże na Zachód co roku; jeśli któregoś roku tego zaniechał, udawał się na wypoczynek do Tallina. Stopniowo jego zainteresowania naukowe koncentrowały się na teorii prawdopodobieństwa; w tej dziedzinie zdobył światową sławę. Jego uogólnione prawo wielkich liczb należy do kanonu matematyki.
Przeszedł na emeryturę w roku 1882. W ciągu niezwykle płodnego naukowo życia otrzymał mnóstwo najzaszczytniejszych nagród. Był członkiem licznych Akademii Nauk i kawalerem najwyższych orderów, w tym francuskiej Legii Honorowej. Nigdy się nie ożenił i żył samotnie w wielkim dziesięciopokojowym domu. Był bardzo bogaty.
Czebyszew obruszał się, gdy nazywano go "matematykiem rosyjskim". Podkreślał z naciskiem swoją przynależność do światowej społeczności matematycznej - tak jak to jest przyjęte i dziś (najwybitniejsi matematycy ostentacyjnie podpisują swoje prace wyłącznie imieniem i nazwiskiem oraz nazwą placówki naukowej, w której ta praca powstała - nigdy nie podają swojej przynależności narodowej ani obywatelstwa).
W 1878 r. zbudował on maszynę sumującą, a następnie w 1881 r. maszynę wykonującą 4 działania rachunkowe. Oryginalność konstrukcji Czebyszewa polegała na tym, że zastosował on po raz pierwszy metodę stopniowego, płynnego przenoszenia jednostek do starszych pozycji cyfrowych (dziesiątkowania). W konstrukcjach Pascala i Leibniza koła zębate starszych pozycji cyfrowych dokonywały skokowego ruchu o jedną pozycję w momencie przejścia koła cyfrowego młodszej pozycji cyfrowej ze stanu 9 do 0. W konstrukcji zaproponowanej przez Czebyszewa obrót wszystkich kół cyfrowych odbywał sie jednocześnie, z tym że kiedy koło cyfrowe jednostek dokonało pełnego obrotu, to koło dziesiątek obróciło się o 0,1, koło setek o 0,01 itd. Takie rozwiązanie konstrukcyjne dziesiątkowania okazało się bardziej doskonałe, zwłaszcza w późniejszych konstrukcjach maszyn o napędzie elektrycznym, w których dużą rolę odgrywała maksymalna prędkość obrotu kół cyfrowych możliwa do uzyskania przy ograniczonej wytrzymałości mechnicznej kół zębatych.
drukuj
